Αδιέξοδες σκέψεις για την ανεργία

[Δημοσιεύθηκε στο Αντίφωνο 20/5/2013]

‘Τα προβλήματα που υπάρχουν σήμερα στον κόσμο δεν μπορούν να λυθούν με το επίπεδο σκέψης που τα δημιούργησε’ [Albert Einstein]

Όσοι δεν ανέχονται κείμενα με απανωτά ερωτηματικά, με πολλές απορίες και λίγες (ή καθόλου) απαντήσεις, με τροφή για σκέψη ίσως χωρίς κάποια κατάληξη, μπορούν να σταματήσουν την ανάγνωση εδώ και τώρα και να αναζητήσουν κάτι απλούστερο και πιο ενδιαφέρον. Για τους άλλους – όσοι έμειναν – ας συνεχίσουμε…

Ακούμε συχνά από τα ‘Μέσα’ και τους ανθρώπους που τα χρησιμοποιούν για να προβάλλουν την προσωπικότητα και τις ιδέες τους για το μεγάλο πρόβλημα της ανεργίας. Αριθμοί που προβληματίζουν, ποσοστά που τρομάζουν, προοπτικές που δημιουργούν ανησυχίες στους ανθρώπους, ιδίως τους νέους και τους γονείς τους (και ιδιαίτερα τους Έλληνες γονείς που φροντίζουν ώστε οι γόνοι τους να παραμένουν ‘αεί παίδες’). Απαιτήσεις από τη μια (λες κι έχουμε στη διάθεσή μας το μαγικό λυχνάρι του Αλαντίν που χαρίζει τα πάντα), αλλά και υποσχέσεις από την άλλη – ιδίως όταν στον ορίζοντα διαφαίνονται εκλογές– δίνουν και παίρνουν, τροφοδοτώντας σενάρια και ελπίδες για το μέλλον. Όσες φορές όμως τα ακούω δεν μπορώ να μη κάνω μερικές απλές (πιστεύω σύμφωνες με την κοινή λογική) σκέψεις. Κάποτε πρέπει να τις βγάλω από μέσα μου.

Λοιπόν, ο αιώνας που πέρασε, και που είχαμε την ευτυχία να τον αποχαιρετίσουμε με πανηγυρισμούς ανά την υφήλιο (αλήθεια, θυμάστε το Millennium; Ήλθε και απήλθε κι αυτό, και με τις δυο του εκδοχές, λανθασμένη και σωστή), μας κληροδότησε εκτός από δυο Παγκόσμιους Πολέμους (και πολλούς ‘πτωχούς συγγενείς’ τους) και δυο μεγάλα κοινωνικά δεδομένα: τη ραγδαία αύξηση της τεχνολογίας από τη μια και την απελευθέρωση της γυναίκας από την άλλη. Δεν είναι του παρόντος να σχολιάσουμε εκτενώς τα δυο αυτά φαινόμενα. Θα περιορισθούμε σε μια μόνο πτυχή τους: την επίδραση που είχαν και έχουν στο πρόβλημα της εργασίας.

Κάθε τεχνολογικό επίτευγμα είναι φτιαγμένο για να ‘βγάζει δουλειά’, καταρχήν βέβαια για διευκόλυνση, αλλά τελικά εις βάρος των εργατών που την έκαναν προηγουμένως. Έτσι π.χ., μια μηχανή κατασκευάζει χωρίς κόπο πράγματα που με πολύ μόχθο, ιδρώτα και όχι λίγο σωματικό κίνδυνο θα έκαμναν πριν μερικές δεκαετίες δεκάδες ή και εκατοντάδες ανθρώπων. Σε μια εποχή που εκτιμά την βιομηχανική και τυποποιημένη ποσότητα περισσότερο από την χειροποίητη και μεταβλητή ποιότητα (η οποία σημειωτέον κοστίζει και περισσότερο) δεν είναι δύσκολο να φαντασθεί κανείς τι θα προτιμήσει ο ιδιοκτήτης ενός εργοστασίου: μια ή περισσότερες μηχανές (που δουλεύουν αδιάκοπα και αδιαμαρτύρητα όλο το 24ωρο) ή εκατοντάδες ανθρώπους που θέλουν μικρότερες βάρδιες, συνεχείς αυξήσεις, καλύτερες συνθήκες εργασίας, επιδόματα, ασφαλιστικές εισφορές, αναρρωτικές και μη άδειες, και που γκρινιάζουν και απεργούν κάθε τρεις και λίγο, με αποτέλεσμα η παραγωγή να πηγαίνει περίπατο; Φοβούμαι πως, καλώς ή κακώς, η σύγκριση δεν ευνοεί ιδιαίτερα τους δεύτερους.

Το άλλο φαινόμενο, η είσοδος της γυναίκας στην αγορά εργασίας, έχει πολλές αιτίες. Μπορεί κανείς να τις αναζητήσει στην ιδεολογική επιθυμία για εξίσωση με το άλλο φύλο, στην τάση για οικονομική ανεξαρτησία, στη ζήτηση για εργατικά χέρια που δημιούργησε η πρώιμη βιομηχανική επανάσταση (πριν οι μηχανές πάρουν το πάνω χέρι), στις ανάγκες που επέβαλαν οι πόλεμοι με την απουσία των ανδρών στα ποικίλα ανά τον κόσμο μέτωπα, και σε άλλες γενεσιουργές καταστάσεις, άλλες πραγματικές κι άλλες φτιαχτές. Δεν σχολιάζουμε εδώ αν έπρεπε ή δεν έπρεπε να γίνει η είσοδος αυτή. Το τελικό αποτέλεσμα ήταν το ίδιο: μέσα σε μερικές δεκαετίες το διαθέσιμο εργατικό δυναμικό διπλασιάσθηκε (ας δεχθούμε για την οικονομία της συζήτησης ότι άνδρες και γυναίκες είναι αριθμητικά περίπου ίσοι). Αυτό δεν είναι από μόνο του κακό: απλώς συνέβη στην ίδια χρονική περίοδο στην οποία οι ανάγκες για εργατικά χέρια μειώθηκαν κατακόρυφα, λόγω της τεχνολογικής έκρηξης που περιγράψαμε παραπάνω.

Κι εδώ αρχίζουν τα δύσκολα. Πώς μπορεί κανείς να συμβιβάσει την αυξημένη διάθεση εργατικών χεριών (η έκφραση είναι συμβολική: δεν αναφερόμαστε μόνο στις καθαρά χειρωνακτικές εργασίες, αλλά και στις υπαλληλικές και πνευματικές) με τη μειωμένη ζήτηση λόγω της ύπαρξης των μηχανών, που προτιμώνται για τους λόγους που προαναφέραμε; Το κλασικό δίλημμα του χορτάτου σκύλου και της ολάκερης πίτας είναι παιδικό παιγνίδι μπροστά στο πρόβλημα των περισσοτέρων διαθεσίμων εργατών με τη λιγότερη διαθέσιμη εργασία (χωρίς όμως μείωση των αποδοχών, όπως φωνάζουν κάθε τόσο οι διάφοροι συνδικαλιστές). Θα πρέπει κανείς να είναι τελείως αδαής περί τα οικονομικά (ή τελείως ‘βαμμένος’ ιδεολογικά) για να μη μπορεί να διακρίνει το αδιέξοδο.

Ως πρόσθετο φαινόμενο μπορεί να καταγράψει κανείς την τάση του συγχρόνου ανθρώπου για πιο εύκολες, λιγότερο απαιτητικές (σε ιδρώτα, σωματικό κόπο, συνθήκες και ωράρια) και περισσότερο αποδοτικές (σε μισθό και ‘τυχερά’) εργασίες. Ασφαλώς και δεν είναι το ίδιο να σκάβεις το χωράφι ‘από φυλακής πρωίας μέχρι νυκτός’ με αβέβαιο το τελικό αποτέλεσμα λόγω των αστάθμητων φυσικών παραγόντων (και των Ευρωπαϊκών επιδοτήσεων) και το να είσαι μόνιμος υπάλληλος με ωράριο, άδειες, δεδομένο μισθό κάθε μήνα και ποικίλα άλλα ευεργετήματα, είτε εργάζεσαι στο Δημόσιο είτε ‘δουλεύεις’ το ίδιο το Δημόσιο. Η εισαγόμενη εργασία (‘οικονομική μετανάστευση’ στην πολιτικά ορθή γλώσσα) αποτελεί προσωρινή λύση, και βέβαια μόνο για εκείνους που εργάζονται. Αυτοί που δεν εργάζονται διότι δεν μπορούν ή δεν θέλουν να κάνουν τις ‘ανεπιθύμητες’ εργασίες (ή δεν τους προτιμούν οι εργοδότες για οικονομικούς λόγους) εξακολουθούν να αντιμετωπίζουν το ίδιο πρόβλημα.

Στη σύνθετη εξίσωση που αδρά σκιαγραφήσαμε θα πρέπει να εισαγάγουμε και το ρήμα ‘θέλω’, με την έννοια της απληστίας (π.χ. θέλω κι εκείνο, θέλω περισσότερα, θέλω κερδοφορία) και όχι με εκείνη της υγιούς φιλοδοξίας (θέλω να γίνω καλύτερος, να προοδεύσω, να προσφέρω στην κοινωνία και τον κόσμο), που καλλιεργείται παιδιόθεν και συστηματικά από μια κοινωνία προσανατολισμένη στην κατανάλωση, χάρη στις άοκνες προσπάθειες της διαφήμισης και των Μέσων. Η επιπλέον αυτή παράμετρος δεν κάνει την εξίσωση ευκολότερη: αντίθετα, πολλαπλασιάζει τον πονοκέφαλο.

Είναι η μόρφωση λύση; Η παιδεία (εκτός από την στοιχειώδη που – υποτίθεται – διδάσκει τα βασικά για ένα τρόπο ζωής μέσα στη χώρα και την κοινωνία όπου μεγαλώνει ένα παιδί) διευρύνει – υποτίθεται – τους ορίζοντες και θεωρητικά αυξάνει τις δυνατότητες επιλογής καλής εργασίας. Μέχρι πού όμως; Όταν όλες οι (καλές) επαγγελματικές ειδικότητες είναι κορεσμένες, τι προσόντα παρέχει η επιπλέον εκπαίδευση και μετεκπαίδευση; (Σημ. Όταν όλοι είναι ‘μετεκπαιδευμένοι’, η επιλογή γίνεται τελείως αξιοκρατικά, με βάση το ‘μέσο’ που διαθέτει κανείς, και το οποίο μπορεί να αναβαθμολογεί εξειδικευμένους και ανειδίκευτους ‘από μηδενική βάση’). Και τελικά, όταν οι πάντες κάνουν δουλειά γραφείου, διοικητική, υπαλληλική, λογιστική, ποιος θα φτιάξει το ψωμί που πρέπει να φάμε όλοι; Διότι εδώ υπάρχει ακόμη ένα μεγάλο πρόβλημα: οι γραφειοκράτες και οι λογιστές, οι καθηγητές, οι γιατροί και οι μηχανικοί, οι πολιτικοί και οι συνδικαλιστές, όσο καλά κι αν κάνουν τη δουλειά τους (που βέβαια δεν είναι άχρηστη), δεν παράγουν πρωτογενώς τα προς το ζην. Παρέχουν υπηρεσίες, διακινούν και εμπορεύονται αγαθά, δημιουργούν και προσφέρουν γνώση, αλλά κάποια στιγμή θα πρέπει να πάνε στο φούρνο, το μανάβη και τον κρεοπώλη για να αγοράσουν κάτι να βάλουν στο στόμα τους. Ποιος θα δημιουργήσει τα αγαθά αυτά, τα ‘εκ των ων ουκ άνευ’ για την ύπαρξη; Ακόμη και ο θρυλικός γάιδαρος του Νασρεντίν Χότζα όταν έμαθε να μη τρώει ψόφησε!

Όλα τα παραπάνω γράφτηκαν από τη σκοπιά του μη ειδικού περί τα οικονομικά ή τα πολιτικά, και χωρίς καμιά διάθεση διάκρισης, ρατσισμού ή απαξίωσης οποιασδήποτε συγκεκριμένης ομάδας, κοινωνικής τάξης, φυλής ή φύλου ανθρώπων. Όπως είπα από την αρχή, τα ερωτήματα είναι πολλά και οι απαντήσεις περίπου ανύπαρκτες (αν συναντήσατε καμία στο κείμενο, παρακαλώ να μου την επισημάνετε). Ωστόσο, βλέποντας την τάση που υπάρχει διάχυτη γύρω μας να αναζητούμε το κέρδος χωρίς κόπο και να σπαταλούμε το διαθέσιμο (ή και το εικονικό και δανεισμένο) χρήμα χωρίς πολλή σκέψη για το πώς αυτό κερδίζεται, αναρωτιέμαι μήπως η υποχρεωτική εκπαίδευση θα έπρεπε να περιλαμβάνει από νωρίς κάποιου είδους εργασιακή εμπειρία (και εννοώ δουλειά που να θέλει κόπο και ιδρώτα), καθώς και μια μύηση στην έννοια της οικονομίας (όχι πώς δουλεύει το χρηματιστήριο, οι offshore εταιρείες και τα τοξικά τραπεζικά προϊόντα, αλλά πώς να διαχειριζόμαστε τα του οίκου, της τσέπης και της χώρας μας), μήπως και αρχίσουμε κάποτε να έχουμε επίγνωση και συναίσθηση τόσο του μόχθου όσο και της αμοιβής του. Ήδη έχουμε αργήσει.

[Σημ. Το κείμενο γράφτηκε για πρώτη φορά στα τέλη του 2006 και δεν δημοσιεύθηκε ποτέ. Ήδη η πραγματικότητα φαίνεται να το ξεπερνά με γοργό ρυθμό. Ωστόσο κατατίθεται για προβληματισμό και αντιρρήσεις]

Advertisements

2 thoughts on “Αδιέξοδες σκέψεις για την ανεργία

  1. Φίλε Αντώνη, το παλιό (;) όπως γράφεις κείμενο σου, μου θύμισε τον Θαυμαστό καινούργιο κόσμο ,του Α.Χαξλεϋ.στον οποίο, ,«το κακό δεν είναι τόσο φανερό, επειδή κανείς δεν εξοντώνεται». Ο «Θαυμαστός καινούργιος κόσμος» είναι ένας κόσμος «ευτυχισμένων δούλων». Συνεπώς, έχοντας τον Χάξλεϊ ως οδηγό, προσεγγίζουμε την πιο σημαντική απειλή που δημιουργεί η σύγχρονη βιοτεχνολογία, την απειλή να αλλοιώσει την ανθρώπινη φύση και να μας οδηγήσει σε μια μετα-ανθρώπινη φάση της Ιστορίας.Ολοι αυτοί οι οραματιστές σαν τον Χάξλεϋ, νομίζω, οτι είχαν πολύ καλή σχέση με την ..αγκιστρωτή έλικα ( uncinate gyrus ) του ιπποκάμπου τους, που ως γνωστόν, είναι κέντρο της ESP, εξωαισθητηριακής αντίληψης, ή της προφητικότητας…έβλεπαν το αύριο, σήμερα..Ξέρεις πόσο πολλοί συνάνθρωποί μας το μπορούν…

  2. Τελευταία κυκλοφορεί πολύ στο Διαδίκτυο ένα μήνυμα που αντιπαραβάλλει τον Orwell με τον Huxley και μας καλεί να σκεφθούμε ποιος από τους δυο είχε δίκαιο. Δεν νομίζω ότι έπεσαν πολύ έξω, αν και καθένας τους άγγιζε μια διαφορετική πλευρά του ίδιου θέματος. Για να επανέλθουμε στην πραγματικότητα (ήδη εξαγγέλθηκε η προσφυγή στον «μηχανισμό στήριξης») και να τροποποιήσουμε κάπως το γνωστό Καβαφικό ερώτημα, «Και τώρα τί θα κάνουμε με τους βαρβάρους που ήρθαν να μας προσφέρουν κάποια λύση;»

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s