Η επαγγελματική ανεξαρτησία του ιατρού

[Δημοσιεύθηκε στο περιοδικό Ιατρικά Θέματα 2002]

Εισαγωγή και ορισμός

Το άρθρο 2 του Κανονισμού Ιατρικής Δεοντολογίας του 1955 αναφέρει στο πρώτο εδάφιό του ότι: ‘Δεν επιτρέπεται εις τον ιατρόν να θυσιάζη την επιστημονικήν και επαγγελματικήν αυτού ανεξαρτησίαν, ήτις δέον να διαφυλάσσηται πάντοτε ακεραία και άθικτος ως το πολυτιμώτερον προσωπικόν αγαθόν του ιατρού’.

Η δεοντολογική αυτή επιταγή περιλαμβάνεται και στο σχεδίασμα του νέου Κώδικα Ιατρικής Δεοντολογίας [1], στη συντακτική επιτροπή του οποίου είχα την τιμή να μετέχω. Eπειδή το νόημα της επαγγελματικής ανεξαρτησίας δεν είναι ίσως άμεσα αντιληπτό, παρατίθενται στη συνέχεια μερικές προσωπικές σκέψεις ως συμβολή στην κατανόηση του θέματος.

Τί είναι ανεξαρτησία; Το Λεξικό της Κοινής Νεοελληνικής την ορίζει ως ‘έλλειψη εξάρτησης ή, γενικότερα, οποιασδήποτε δέσμευσης’. Ξεκινώντας από τον ορισμό αυτό, θα μπορούσαμε να διακρίνουμε δυο ειδών εξαρτήσεις ή δεσμεύσεις: αυτές που επιβάλλονται από έξω (ή άνω) και αυτές που ο καθένας δημιουργεί με τη θέλησή του. Οι πρώτες μπορεί να είναι θεσμικές (π.χ. περιορισμοί ή κανόνες που τίθενται στην άσκηση της ιατρικής από τους ισχύοντες νόμους ή από επιστημονικούς φορείς) ή να παίρνουν τη μορφή καταναγκασμού (π.χ. κατευθυνόμενες ιατρικές πράξεις σε απολυταρχικά πολιτικά συστήματα). Οι δεύτερες μπορεί να προκύπτουν π.χ. από την συμμετοχή του ιατρού σε μια εταιρεία παροχής ιατρικών, φαρμακευτικών, εργαστηριακών ή άλλων υπηρεσιών υγείας και την τροποποίηση της ιατρικής του πρακτικής με γνώμονα το κέρδος.

Με βάση τα παραπάνω, τί είναι η επαγγελματική ανεξαρτησία του ιατρού; Ένας αυτοσχέδιος ορισμός εργασίας θα μπορούσε να είναι ο εξής: Επαγγελματική ανεξαρτησία ονομάζουμε την δυνατότητα και την βούληση του ιατρού να ενεργεί με μόνο οδηγό την επιστημονικά τεκμηριωμένη γνώση και με μόνη επιδίωξη την ωφέλεια του ασθενούς, χωρίς επηρεασμό από εξωτερικές πιέσεις ή προσωπικά συμφέροντα οποιασδήποτε μορφής.

Γιατί θεωρείται απαραίτητη η επαγγελματική ανεξαρτησία για τον ιατρό; Ο τελευταίος πρέπει να ενεργεί ανά πάσα στιγμή ως συνήγορος και υπέρμαχος του ασθενούς, στα πλαίσια της όλης δεοντολογίας, αλλά και της κειμένης νομοθεσίας. Για να είναι (και να φαίνεται ότι είναι) αντικειμενικός στην επιτέλεση του καθήκοντος αυτού, δεν πρέπει να υπόκειται σε αθέμιτες επιδράσεις ως προς την κρίση και τις ενέργειές του. Ως πολύ πρόχειρο παράδειγμα μπορούμε να αναφέρουμε την δυσπιστία με την οποία αντιμετωπίζουν πολλές φορές οι ασθενείς—και οι γιατροί—(συχνά όχι χωρίς λόγο) τους ελεγκτές των διαφόρων ασφαλιστικών ταμείων, τους οποίους βλέπουν ως όργανα εντεταλμένα να περιορίζουν τις παροχές που οι ίδιοι θεωρούν ότι απεριόριστα δικαιούνται.

Απέναντι σε ποιούς πρέπει να είναι ανεξάρτητος ο ιατρός

Η ανεξαρτησία του ιατρού πρέπει να επιδεικνύεται προς διάφορες κατευθύνσεις:

α. Απέναντι στους συναδέλφους. Οι διάφορες ειδικότητες χρειάζονται συχνά η μία την άλλη, με σκοπό την πληρέστερη διερεύνηση και θεραπεία του πάσχοντος. Κάθε άλλο κίνητρο στη συνεργασία αυτή είναι επιλήψιμο. Έτσι, δεν επιτρέπεται η ‘συνεργασία’ ιατρών διαφόρων ειδικοτήτων με μόνο σκοπό την διανομή των αμοιβών. Παρόμοια, δεν είναι θεμιτή η απαίτηση ή η παροχή ποσοστών με αντάλλαγμα την παραπομπή ασθενών.

β. Το ίδιο ισχύει και για τα διάφορα εργαστήρια και διαγνωστικά ή θεραπευτικά κέντρα. Δυστυχώς η διανομή αμοιβών (‘ανταποδοτικότητα’) τείνει να γίνει καθεστώς, το οποίο κατά τρόπο περίεργο κανένα θεσμικό ή συνδικαλιστικό όργανο δεν φαίνεται διατεθειμένο να θίξει.

γ. Τα φάρμακα αποτελούν πολύτιμο βοήθημα στη μάχη κατά των νόσων. Αυτό δεν σημαίνει ότι πρέπει να γίνονται αντικείμενο κερδοσκοπικής συναλλαγής με τις φαρμακευτικές εταιρείες. Οι τελευταίες συχνά έχουν μερίδιο ευθύνης στην σύναψη αθεμίτων οικονομικών σχέσεων με τους γιατρούς, οι οποίοι με τη σειρά τους μπορεί να επιδιώκουν τις σχέσεις αυτές, με αποτέλεσμα την δημιουργία ενός φαύλου κύκλου. Το θέμα αυτό είναι πολύ μεγάλο και δύσκολο, αν λάβει κανείς υπόψη ότι η φαρμακευτική βιομηχανία χρηματοδοτεί σε μεγάλο βαθμό την ερευνητική δραστηριότητα, και σχεδόν αποκλειστικά την διοργάνωση και την παρακολούθηση συνεδρίων και άλλων εκδηλώσεων επιστημονικού χαρακτήρα, το κόστος των οποίων υπό άλλες συνθήκες θα ήταν απαγορευτικό για πολλούς συναδέλφους. Ίσως θα πρέπει να αναρωτιέται κανείς πριν από κάθε αναγραφή φαρμάκου: ‘το γράφω επειδή πράγματι χρειάζεται ή επειδή πιστεύω ότι θα βοηθήσει, ή ως αντάλλαγμα για το συνέδριο ή το ταξίδι του περασμένου μήνα;’ Αυτός ο απλός αυτοέλεγχος μπορεί να είναι αποκαλυπτικός για τα πραγματικά μας κίνητρα στις καθημερινές θεραπευτικές μας ενέργειες.

δ. Όσο η σύγχρονη ιατρική γίνεται ολοένα και περισσότερο τεχνοκρατική, εκτός από τα φάρμακα χρησιμοποιεί ποικίλα τεχνικά μέσα, συσκευές και υλικά, από αναλώσιμα μέχρι εμφυτεύσιμα και από εισπνεόμενα μέχρι εμφυσώμενα. Ακολουθώντας το παράδειγμα των φαρμάκων, όλα αυτά τα μέσα και πάλι δυστυχώς αποτιμώνται με κίνητρο το οικονομικό συμφέρον. Στη βιβλιογραφία το λεγόμενο ‘ιατροβιομηχανικό σύμπλεγμα’ (medical-industrial complex) έχει παρομοιασθεί με το ‘στρατιωτικό-βιομηχανικό σύμπλεγμα’ (military-industrial complex): και στα δύο το ένα σκέλος φροντίζει να αυξάνει την ζήτηση (άρα και τις πωλήσεις) και να μοιράζεται τα κέρδη που αποκομίζει το δεύτερο. Στη μία περίπτωση το αποτέλεσμα είναι ανταγωνισμοί εξοπλισμών και κερδοσκοπικοί πόλεμοι, στη δεύτερη ιατρογενής νοσηρότητα και διόγκωση του κόστους της περίθαλψης.

ε. Το κράτος και οι ασφαλιστικοί φορείς συχνά ασκούν περιοριστικό έλεγχο στην άσκηση της ιατρικής. Αυτό ως ένα βαθμό είναι αναγκαίο, μια και οι διαθέσιμοι πόροι για την υγεία δεν είναι απεριόριστοι. Εξάλλου, το κακό προηγούμενο των διαφόρων οικονομικών συναλλαγών που θίξαμε παραπάνω κάνει τους φορείς που τελικά ‘πληρώνουν το λογαριασμό’ να βλέπουν με καχυποψία όλες τις συνταγές ή παραπομπές των ιατρών. Αυτό συχνά οδηγεί σε περικοπές δαπανών και μη έγκριση των αιτουμένων. Η λύση βέβαια δεν είναι η παράβαση των νόμων και κανονισμών ασφάλισης, αλλά η υπεύθυνη στάση του κάθε γιατρού, που σε συγκεκριμένες περιπτώσεις θα πρέπει να αιτιολογήσει και να διεκδικήσει για λογαριασμό του ασθενούς τις παροχές που πράγματι ο τελευταίος χρειάζεται.

στ. Ο ασθενής αποτελεί, κατά την έκφραση του J.B. Murphy, ‘το κέντρο του ιατρικού σύμπαντος γύρω από το οποίο περιστρέφονται όλες μας οι ενέργειες’. Αυτό όμως δεν σημαίνει ότι κάθε επιθυμία ή απαίτηση του ασθενούς είναι θεμιτή. Όχι σπάνια οι ασθενείς ζητούν την συμπαιγνία ή την κάλυψη του γιατρού για παράνομες πράξεις (εικονικά πιστοποιητικά υγείας ή ασθενείας για απουσίες από την εργασία ή το σχολείο, αποχές από δικαστήρια, μεταγραφές, αποζημιώσεις κτλ.). Ο γιατρός που ικανοποιεί τέτοια αιτήματα, ακόμη και χωρίς προσωπικό οικονομικό όφελος, εκθέτει τον εαυτό του και το ιατρικό σώμα εν γένει και γίνεται χωρίς να το καταλάβει υποχείριο του αρρώστου.

Τί δεν είναι επαγγελματική ανεξαρτησία:

Υπάρχουν και εκδηλώσεις ή μορφές συμπεριφοράς που δεν αποτελούν επαγγελματική ανεξαρτησία, έστω και αν έχουν την επίφασή της. Μια τέτοια εκδήλωση είναι η αυταρχική στάση απέναντι στον ασθενή, που μπορεί να οδηγεί σε ακαταδεξία και έλλειψη επικοινωνίας. Επίσης η υπεροπτική στάση απέναντι σε συναδέλφους ιατρούς ή σε συνεργάτες από τα άλλα επαγγέλματα υγείας, που συχνά μας κάνει να παίρνουμε αντίθετη στάση από εκείνη του άλλου, έστω κι αν γνωρίζουμε ότι έχει δίκαιο. Τέτοιες μορφές συμπεριφοράς δεν είναι δυστυχώς σπάνιες, και έχουν ως αποτέλεσμα την μονομέρεια και αυθαιρεσία στη λήψη αποφάσεων, που μπορεί να είναι εσφαλμένες και να βλάπτουν τον ασθενή. Τέλος, όπως είπαμε παραπάνω, η παράβαση των νόμων και των δεοντολογικών επιταγών που διέπουν την άσκηση του ιατρικού επαγγέλματος δεν μπορεί ποτέ να περιβληθεί τον μανδύα της ανεξαρτησίας.

Πώς διασφαλίζεται η επαγγελματική ανεξαρτησία;

Κύριος υπεύθυνος για την διασφάλιση της επαγγελματικής ανεξαρτησίας είναι ο ίδιος ο ιατρός. Αν πρώτος αυτός δεν ενεργεί ως ανεξάρτητος και υπεύθυνος επαγγελματίας (με την καλύτερη δυνατή έννοια του όρου), κανείς άλλος δεν μπορεί να του εξασφαλίσει την ανεξαρτησία αυτή. Παρακάτω απαριθμούνται μερικοί βασικοί παράγοντες που συμβάλλουν στην προαγωγή της επαγγελματικής ανεξαρτησίας:

  • Εκπαίδευση και διαρκής ενημέρωση. Η επαρκής επιστημονική κατάρτιση είναι η βάση για την ορθή άσκηση της ιατρικής, μιας επιστήμης με διαρκώς επεκτεινόμενο γνωστικό περιεχόμενο.
  • Κριτική σκέψη. Επειδή η ιατρική επιστήμη υπόκειται σε σφάλματα τόσο ως προς την μεθοδολογία της όσο και ως προς την ερμηνεία και τη συναγωγή συμπερασμάτων, ο ιατρός θα πρέπει να αξιολογεί με κριτικό πνεύμα τόσο την βιβλιογραφία, όσο και τις γνώμες των συναδέλφων. Αυτό δεν σημαίνει υποχρεωτικά αντιπαράθεση και απόρριψη των άλλων, αλλά προσεκτική θεώρηση και στάθμιση όλων των απόψεων.
  • Υπευθυνότητα στη λήψη αποφάσεων. Αυτή αναφέρεται τόσο στην επιστημονικά και δεοντολογικά ορθή αντιμετώπιση του ασθενούς, όσο και στην συνετή διαχείριση των πόρων της υγείας και την αποφυγή της σπατάλης εκεί που δεν αναμένεται συγκεκριμένο όφελος.
  • Αυτοέλεγχος στην ιατρική πράξη. Αναφερθήκαμε σε προηγούμενο άρθρο στον θεσμό του ιατρικού ελέγχου [2]. Κάθε απόφαση και ενέργεια πρέπει να υπόκειται σε έλεγχο από τον ίδιο τον ιατρό ως προς την σκοπιμότητα, τα κίνητρα, αλλά και το τελικό της αποτέλεσμα, ώστε να χρησιμεύει ως οδηγός για μελλοντικές παρόμοιες περιπτώσεις.
  • Οικονομική ανεξαρτησία/αυτοδυναμία. Δεδομένου ότι οι απειλές κατά της ανεξαρτησίας είναι σε μεγάλο βαθμό οικονομικής φύσεως, είναι ουσιαστικό να έχει ο ιατρός την οικονομική επάρκεια ώστε να μπορεί να αντισταθεί στους ποικίλους ‘πειρασμούς’. Εδώ ίσως φέρουν μεγαλύτερη ευθύνη το κράτος και οι λοιποί θεσμικοί φορείς και οι ιατρικοί σύλλογοι, που οφείλουν να διασφαλίζουν ένα υγιές καθεστώς αμοιβών της ιατρικής εργασίας. Η ανεξέλεγκτη παραγωγή ιατρών (που όλοι περιμένουν να ζήσουν από την ιατρική) οπωσδήποτε δεν συμβάλλει στην καλή επαγγελματική συμπεριφορά.
  • Προσωπική εντιμότητα και ακεραιότητα χαρακτήρος. Τελικά, η στάση του καθενός απέναντι στις προκλήσεις του επαγγελματικού χώρου εξαρτάται από την γενικώτερη φιλοσοφία του στη ζωή. Αν ο επιδιωκόμενος σκοπός είναι το κέρδος με κάθε μέσο, τότε όλα τα παραπάνω μπορούν να θεωρηθούν απλά φιλολογικά κατασκευάσματα. Αν όμως ο ιατρός αποβλέπει στο καλό όνομα και την ήσυχη συνείδηση, τότε οπωσδήποτε θα βλέπει και την επαγγελματική ανεξαρτησία ως μέρος της φιλοσοφίας αυτής.

Επίλογος

Η ιατρική δεν ασκείται στο κενό, ούτε αποτελεί απόκρυφη τέχνη. Αντίθετα, υπόκειται σε έλεγχο τόσο σε καθημερινή άτυπη βάση από τους ασθενείς και τους συναδέλφους, όσο και πιο επίσημα από τον νόμο και τα θεσμοθετημένα όργανα της Πολιτείας. Κάθε ενέργεια ή απόφαση του ιατρού στα πλαίσια της επαγγελματικής του δραστηριότητος θα πρέπει να αντέχει στην κριτική, τόσο από τον ίδιο όσο και από έναν ανεξάρτητο παρατηρητή. ‘Αν με ρωτούσαν γιατί έκανα την συγκεκριμένη επιλογή (διαγνωστική πράξη, θεραπεία, παραπομπή σε συνάδελφο ή σε εργαστήριο κ.ο.κ.), μπορώ να απαντήσω με τρόπο ειλικρινή και αξιόπιστο, που να μη με κάνει να ντρέπομαι ή να εκτίθεμαι στα μάτια του ασθενούς, των συναδέλφων μου ή του κοινού γενικότερα;’ Μια τέτοια αυτοκριτική μπορεί να συμβάλει στη διατήρηση υψηλών προτύπων στην άσκηση του επαγγέλματος, αλλά και στην προάσπιση του κύρους της ιατρικής, που τόσο ευάλωτο είναι στις μέρες μας.

ΠΑΡΑΠΟΜΠΕΣ

1. Κώδικας Ιατρικής Δεοντολογίας. Ιατρικά Θέματα 2001 (21): 12-18.

2. Σύκας Ν, Παπαγιάννης Α. Ο ιατρικός έλεγχος (medical audit) και η συμβολή του στη βελτίωση των παρεχομένων υπηρεσιών υγείας. Ιατρικά Θέματα 2000 (19): 34-39.

Advertisements

One thought on “Η επαγγελματική ανεξαρτησία του ιατρού

  1. Μακάρι όλοι οι συνάδελφοί σου να σκέπτονταν παρόμοια.Θα είχαμε πολύ καλύτερο επίπεδο υγείας, τόσο σωμάτικής αλλά , το σπουδαιότερο, ψυχικής και ηθικής.Πολυ φοβάμαι οτι όλα αυτά είναι αδύνατον να συμβούν, μια και οι εταιρείες κρατούν την μπαγκέτα και διευθύνουν την ορχήστρα, που λέγεται Π.Ο.Υ.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s